De waarde van leegstand

8 dec 2014
  • Wonen
  • Werken
  • Leefbaarheid

In TENT Rotterdam, een tentoonstellingsruimte aan de Witte de Withstraat, vond in het recente najaar een tentoonstelling plaats onder de titel ‘the value of nothing’. Het thema refereerde aan het spanningsveld tussen waarde en economie en welke rol de kunst daarin zou kunnen spelen. De dominantie van het neo-liberale denken was het uitgangspunt en ‘zelfs niet-economische zaken worden gekwantificeerd om er de logica van de markt op toe te kunnen passen’ (citaat uit de begeleidende brochure).

De kernvragen rond deze expositie waren: Hoe kunnen we naast gangbare financieel-economische maatstaven tot andere invullingen van het begrip waarde komen?; Wat zijn mogelijk andere vormen van economische uitwisseling?; En wat betekenen die alternatieven voor de manier waarop waarde zich manifesteert? De vragen werden in Rotterdam gesteld door met name kunstenaars, maar zouden rechtstreeks uit het krimpdebat voortgekomen kunnen zijn. Vooral rondom leegstand zijn genoemde vraagstellingen relevant: hebben we niet een breder en meervoudig perspectief nodig om naar het leegstandsvraagstuk te kijken en dit te analyseren?

In de cultuursociologie maken we een onderscheid tussen functie en waarde. Functie verwijst naar ‘feiten’, naar een soort ‘objectieve’ eigenschap van zaken die mensen maken en hen verbinden. Waarde verwijst naar ‘betekenisgeving’, naar de wijze waarop mensen dat wat ze maken en wat hen verbindt, interpreteren en van betekenis voorzien. Beide concepten sluiten elkaar niet uit en zo is de gebouwde omgeving zowel in functionele als in betekenisgevende zin te beschrijven en te analyseren. Leegstand dus ook.

Leegstand ontstaat doordat gebouwen niet langer voldoen aan de functionaliteit, waarvoor ze in het leven geroepen zijn. Ze zijn gebouwd om te voldoen aan een bepaalde activiteit en als die activiteit verdwijnt, verdwijnt ook de functie ervan. Dit heeft verschillende oorzaken. Door krimp – bevolkingsdaling – komen huizen leeg te staan, omdat er geen bewoners meer zijn. Door secularisering ontstaan lege kerken en kloosters; zij verliezen hun functie. Spoorlijnen raken in onbruik door de toename van het vrachtverkeer over de weg. Het nieuwe werken veroorzaakt teveel vierkante meters kantoorruimte en winkelruimte is niet langer functioneel omdat we veel van onze producten via internet aanschaffen – inmiddels al zo’n 15 tot 20%. Leegstand kent dus een variëteit aan oorzaken met een gedeelde werkelijkheid: de fysiek gebouwde omgeving heeft in genoemde gevallen haar functie verloren.

Maar als een gebouw zijn functie verliest, wil dat nog niet zeggen dat het daarmee ook zijn waarde kwijtraakt. Tenminste, als we waarde zien als betekenisgeving, niet als aan de functionaliteit verbonden economische waarde ervan. In dat laatste geval geldt immers de simpele wet, dat hoe sterker de functionaliteit, hoe meer de economische  waarde toeneemt, en hoe geringer de functionaliteit, hoe meer de economische waarde afneemt. Als gebouwen hun functie verliezen, drukt dat de economische waarde van het overige vastgoed en is de sloophamer vaak de oplossing. Bij betekenisgeving echter gaat het om waarde in de zin van persoonlijke, emotionele en narratieve waarde die we aan de gebouwde omgeving toekennen. Maar ook om de historische, culturele en sociale betekenis en waarde die we aan de gebouwde omgeving toekennen en tot uitdrukking komt. Het huis, de school, de winkel op de hoek, het speelterrein – ze hebben nog altijd betekenis, ook al hebben ze hun functie verloren.

Te vaak wordt leegstand opgevat in de functionele zin en is de sloophamer het antwoord. Te weinig telt de betekenis van de leeggekomen ruimte. Goed dat er dan kunstenaars zijn, die zich buigen over de ‘value of nothing’: via creatief denken bestaande betekenissen herwaarderen of nieuwe betekenissen toevoegen aan leegstaande gebouwen om deze zo ‘uit de logica van het marktdenken’ te bevrijden. Krimp en leegstand: een uitdaging voor het herdefiniëren van de gebouwde omgeving voor de toekomst.

Naar blog overzicht