The dark side of social capital

19 jan 2015
  • Leefbaarheid

Sociaal kapitaal, of mensen die samen komen om iets te doen, is de oplossing voor een krimpgebied. Waar krimp is - leegstand, verdwijnende voorzieningen, zwakke economie, etc. - kan sociaal kapitaal helpen! Het is een manier om de leefbaarheid in een krimpend gebied te waarborgen zodat krimp geen probleem meer is.

Deze normatieve en populaire visie op sociaal kapitaal en krimp wordt vaak genoemd in politieke en beleidsdiscussies. Politici en beleidsmakers zijn grote bewonderaars van sociaal kapitaal; economische principes gelden niet meer. De regering is minder actief in het oplossen van problemen veroorzaakt door krimp, dus dit wordt de taak van de burgermaatschappij (civil society).

Inmiddels zijn voorzichtig de eerste academische studies over sociaal kapitaal in krimpende omgevingen verschenen. De meeste bevestigen bovenstaande visie: sociaal kapitaal is inderdaad een hulpmiddel in een krimpende omgeving. Het kan de leefbaarheid waarborgen en zorgen voor acceptatie van moeilijke beslissingen rondom krimp en het stellen van prioriteiten.

Aan de andere kant roepen deze studies ook vragen op: is er voldoende capaciteit voor? Zijn burgers überhaupt gemotiveerd om iets te doen? Sociaal kapitaal kent veel obstakels. Je kunt niet wensen en verwachten dat alle problemen verdwijnen. Kortom, sociaal kapitaal wordt gezien als middel maar er zijn belemmeringen en de capaciteit van sociaal kapitaal is twijfelachtig. Echter als wij een manier zouden kunnen vinden om dit kapitaal te activeren en mobiliseren dan zouden wij veel problemen die krimp met zich meebrengt, kunnen oplossen.

Hiermee zou ik een andere dimensie aan de discussie rondom sociaal kapitaal in de krimpende omgeving willen geven… the dark side of social capital…

Sociaal kapitaal is namelijk niet alleen maar geweldig en wenselijk. Het kan andere, minder gewenste, gevolgen hebben. Het is belangrijk om ook deze zijde mee te nemen in de discussies, om moralistische verklaringen over sociaal kapitaal te vermijden. Recente studies hebben bijvoorbeeld de andere kant van sociaal kapitaal geïdentificeerd: exclusie van buitenstaanders (mensen met een andere achtergrond of opvattingen zijn niet welkom), overspannen verwachtingen van groepsleden (als je lid bent dan moet je veel voor de groep doen), restrictie van individuele vrijheden (groepsnormen komen boven individuele keuzes) en naar beneden halen van normen (niet gaan studeren als je uit een arbeidersgezin komt).

Robert Putnam (2000) herkent de keerzijde van sociaal kapitaal en stelt dat er twee vormen van sociaal kapitaal bestaan: bonding and bridging (bindend en bruggen bouwend). Bindend sociaal kapitaal (binnen de groep): individuen met dezelfde achtergrond zijn met elkaar verbonden en buitenstaanders zijn niet welkom. Bruggen bouwend sociaal kapitaal (tussen de groep): de netwerken van verschillende individuen komen samen om een gezamenlijk doel te bereiken. Bindend sociaal kapitaal zou tot negatieve consequenties, zoals boven genoemd, kunnen leiden. Het zorgt voor ontwikkeling binnen de groep, maar heeft tegenovergestelde effecten met betrekking tot andere groepen.

Wij zouden kunnen aannemen dat krimpende gebieden veel bindend sociaal kapitaal hebben. De CBS cijfers (Schmeets & Arts, 2010) voor Zuid-Limburg schetsen een interessant beeld met betrekking tot twee indicatoren van sociaal kapitaal (het verenigingsleven en vertrouwen). Terwijl het verenigingsleven sterk is, is het vertrouwen het laagste van het land. Met andere woorden: veel verbindingen (verbindend sociaal kapitaal) maar geen vertrouwen (in de buitenstaanders). Bovendien staat het sterke verenigingsleven niet altijd open voor buitenstaanders (denk aan moeizame fusies van verenigingen, terwijl dit een goede oplossing kan zijn voor de daling van het aantal leden). In zo’n situatie spreken wij over bindend sociaal kapitaal waarin loyaliteit naar autoriteit en het beschermen van tradities belangrijk zijn. In de situatie van krimp kan dit een slechte invloed op de leefbaarheid hebben.

Sociaal kapitaal is een complex fenomeen met verschillende kanten. Alleen maar de positieve benadering, is een beperkte visie. Sociaal kapitaal, zeker in de krimp context, verdient geen normatieve maar analytische benadering.

Putnam, R. (2000). Bowling Alone: America's Declining Social Capital. Journal of Democracy, 6(1), 65.

Schmeets, H., & Arts, K. (2010). Limburg blijft in sociaal kapitaal achter bij de rest van Nederland. Heerlen.

Foto: pixabay.com 

Naar blog overzicht