Bevolkingsdaling: van crisis tot vernieuwing?

23 mrt 2015
  • Wonen
  • Leefbaarheid

Crisis… het is overal in het nieuws.. de laatste weken hebben wij veel over Griekenland, Oekraïne en Rusland kunnen lezen. Inderdaad, al deze landen hebben verschillende vraagstukken. Maar zij hebben ook iets gemeen: bevolkingskrimp. Wordt bevolkingskrimp een hot item in de toekomst? Is de bevolkingsdaling straks de oorzaak van alle crisis in de ontwikkelde wereld? En…wat gaat dit betekenen: meer of minder welvaart en leefbaarheid?

Een recent artikel van econoom George Friedman (17 februari 2015) bestudeert dit onderwerp vanuit economisch perspectief.

Zijn hypothese: bevolkingsdaling is realiteit in de meeste delen van Europa en andere ontwikkelde landen en zal tot crisis en vermindering van de macht op wereldniveau van deze landen leiden. Minder bevolking betekent minder economische en nationale macht. Bevolkingsdaling betekent dus een tijdelijke crisis en een onvermijdelijke transformatie. De auteur denkt niet dat dit een catastrofe wordt: integendeel! Bevolkingskrimp leidt tot een andere economie: een economie waarin werknemers meer macht krijgen: arbeid is niet meer in overschot aanwezig. Bovendien is er geen reden om te denken dat het BNP met bevolkingsdaling zal dalen (denk aan continue ontwikkelingen in de technologie).

Naast economische crisis horen we ook vaak over ecologische crisis. Ook hier is bevolkingsdaling goed nieuws! Verdere groei van de wereldbevolking is niet duurzaam: natuurlijke hulpbronnen worden al uitgeput. Op eenzelfde manier wordt de natuur beter van bevolkingskrimp: eerst zijn alle grote vervuilende industrieën verbeterd of afgebroken en nu zijn er minder mensen om de natuur te vervuilen. Maar zo simpel is het ook niet: bevolkingsdaling betekent niet rechtstreeks dat de vraag naar middelen ook gaat dalen. Het is mogelijk dat minder mensen toch dezelfde belasting voor de natuur betekent. Desondanks biedt bevolkingsdaling een nieuw perspectief op ecologische vraagstukken en de mogelijkheid om het belastende groeiperspectief te veranderen.

Is bevolkingsdaling de ultieme crisis? Volgens Forbes niet voor de economie en volgens ecologen niet voor de natuur. Logisch: het is niet wenselijk of duurzaam om (alleen maar) groei georiënteerd te zijn. Bevolkingskrimp kan dus de motor zijn voor (duurzame) economische verandering. Maar, bevolkingsdaling is een ingrijpende ontwikkeling die invloed heeft op alle aspecten van de maatschappij; de samenleving verandert ook.

Wat betekent bevolkingsdaling voor de samenleving? Samenlevingen worden geconfronteerd met vele veranderingen die door bevolkingsdaling worden veroorzaakt: minder mensen op een plek, veranderende (of verdwijnende) voorzieningen, afstanden tussen mensen in een krimpgebied die letterlijk groter zijn. Maar er ontstaat ook twijfel of de principes waarop de samenleving gebaseerd is nog kloppen. Wat betekent het om in een krimpende (te grote, met veel leegstand) omgeving te wonen? Wat verandert er met de connecties tussen mensen, met informele en formele verbanden?

We zien al dat een samenleving waarin sprake is van bevolkingskrimp door een transformatie gaat. Denk aan de vraag naar actief burgerschap, de veranderende rol van de overheid en markt, het wegtrekken van kansrijke jongeren, maar ook ruzies tussen bewoners als een school dicht moet. Kunnen wij echter over een permanente crisis praten? Of komt het toch goed zoals met de economie en ecologie?

Het meest kenmerkende voor de transitie van de maatschappij in een krimpgebied is de verschuiving van verantwoordelijkheden van de overheid naar de burgermaatschappij. Een van de visies is dat de bevoegdheid die nu bij de overheid ligt naar de burgermaatschappij (civil society) gaat verschuiven. In dit scenario regelen burgers zelf, naar eigen inzicht, alle zaken. De ideale situatie: power to the people ! In die zin is bevolkingsdaling een weg naar duurzame vernieuwing: meer democratie en tevreden burgers.

Wij moeten echter ook kritisch zijn: is er capaciteit in de samenleving om verantwoordelijkheden op zich te nemen? Krimp kan dit proces van maatschappelijke transformatie starten maar het kan niet van de een op de andere dag gebeuren. Krimpende omgevingen worstelen vaak met een zwakke socio-economische structuur en traditionele samenleving (omgangsvormen). Krimp komt het meest voor in oude industriële steden. Dit zijn voorbeelden van traditionele samenlevingen: de mijnen (en kerk) hebben voor de mensen gezorgd. De traditie van afhankelijk (financieel maar ook maatschappelijk) zijn van de mijnen is een feit. Meerdere generaties zijn nodig om de erfenis van de mijnen achter zich te laten en de maatschappij te transformeren. Worden zij door krimp gedwongen flexibeler en moderner te worden? Toleranter te worden en op een andere manier naar nieuwkomers (en nieuwe ideeën) te kijken? Wij moeten geduldig zijn: blijven observeren en onderzoeken om dichterbij deze antwoorden te komen.

Het is duidelijk: groei obsessie werkt voor de economie en ecologie niet. Velen zijn optimistisch: het komt goed met de economie en ecologie in de situatie van bevolkingsdaling. Kunnen wij hetzelfde zeggen voor de samenleving? Tegen het idee kun je niet zijn: meer macht naar de burgers. Het is echter afwachten of dit wishful thinking is of een realistische toekomst voor de samenleving in de situatie van bevolkingsdaling.

Naar blog overzicht